حسن حبيبى ومحمد باقر وثوقى
445
بررسى تاريخى ، سياسى و اجتماعى اسناد بندر عباس ( فارسي )
پيوست نهم احصائيه عباسى و مضافات همچنانكه در مقدمه كتاب حاضر تحت عنوان - تأسيس شهرى جديد به نام عباسيه يا بندر عباسى - به چگونگى تغيير و تحول بندر كوچك و نه چندان آباد گمرون به بندرى بزرگ با جمعيتى بسيار در دوره صفويه اشاره شد ، در اين قسمت براى آگاهى بيشتر ، بخشى از « احصائيه عباسى و مضافات » اثر محمد على خان سديد السلطنه آورده مىشود . احصائيه عباسى و مضافات ، متنى ارزشمند است كه در آن كوشش دولتمردان دوره قاجار در بازتاب تحولات شهرى و روستايى پيرامون خود شكل منظم و ساماندهى شدهاى يافته است . بنابراين گرچه تجربه سديد السلطنه نخستين تجربه نويسندگان اين دوره در بازتاب سيماى شهرها ، جمعيت آنها و نيز ميزان مسافت ما بين آنان نيست اما شكل سامانيافته گزارش او اين تجربه را نسبت به تجربههاى پيشين ، منحصر به فرد مىكند . سديد السلطنه در اين نوشته علاوه بر تعيين سرحدات بندر عباسى و مضافات آن كه به گفته او در اين دوره 65 فرسنگ امتداد داشته است به گزارش جزء به جزء اسامى دهات و قراء اين منطقه همراه با تعيين جمعيت تخمينى آن و فاصله هر يك تا بندر عباسى پرداخته است . همچنين او موقعيت جغرافيايى هر منطقه نسبت به بندر عباسى را نيز در ستون چهارم گزارش خود ذكر كرده است . احصائيه عباسى و مضافات بندر عباسى طول آن از مغرب از ( بندر مهتابى ) كه متعلق به فارس است شروع شده از مشرق به چيده ملكان كه ديگر خاك بلوچستان و كرمان شروع شود ، منتهى يابد و امتداد آن طول 65 فرسنگ است و بر شش بلوك و چهار جزيره و دو خالصه تقسيم شود اسامى بلوك 1 - خمير 2 - محال 3 - شميلات 4 - ميناب 5 - بيابان 6 - بلوچى اسامى جزاير چهارگانه : 1 - هرمز 2 - لارك 3 - هنگام 4 - قشم ، اسامى دو خالصه : 1 - حسنلنگى 2 - شيخ آباد حال به ترتيب نمره متعاقبه اسامى دهات با تعيين تقريبى قريب به تحقيق از مسافت و تعداد سكنه نگارش يابد . بلوك خمير بلوك محال بر هشت ناحيه تقسيم شود 1 - نابند 2 - نخل ناخدا 3 - تنگ 4 - سرخون 5 - خرگو 6 - گنو 7 - عيسين 8 - كشاد ناحيه نابند